غير متعهدها
مجيد باروتكوبزاده
جنبش کشورهای غیر متعهد، یا جنبش عدم تعهد در سال۱۹۶۱ ميلادي (۱۳۴۰ خورشیدی) در اوج جنگ سرد و فضای دو قطبی بین غرب و شرق با هدف وحدت میان کشورهایی که نه در اردوگاه كمونيسم و نه در اردوگاه سرمايهداري (امپرياليسم)، قرار داشتند، تشکیل شد. با اتمام دوران جنگ سرد، هم اکنون اعضای این جنبش را اکثراً کشورهای در حال توسعه تشکیل میدهند.
نخستین تلاشها برای ایجاد همگرایی میان کشورهایی که بعدها به غیرمتعدها معروف شدند، در سال ۱۹۵۵ در كنفرانس ياندونگ در شهر «باندونگ اندونزی» انجام شد. «جواهر لعل نهرو»، «جمال عبدالناصر» و «احمد سوكارنو»، رؤسای وقت حکومت کشورهای «هند»، «مصر» و «اندونزي» در این اجلاس، اندیشه تشکیل چنین سازمانی را مطرح کردند. چون این اتفاق کمی بعد از استقلال هند رخ میداد؛ تحت تأثیر جهان بینی «مهاهاتما گاندي» نیز قرار داشت.
در ۱۹۶۱ اولین اجلاس سران عدم تعهد با حضور رهبران يوگسلاوي، غنا، رئيس جمهور مصر، نخست وزير هند، رهبر اندونزي در کنفرانسی که در شهر «بلگراد» در کشور يوگسلاوي برگزار شد؛ و این سازمان موجودیت خود را اعلام کرد.
با پایان «جنگ سرد» و فروپاشی اردوگاه «سوسياليسم»، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد دچار نوعی بیهویتی شده و دلیل وجود این جنبش که ایجاد موازنه منفی بین دو ابر قدرت دوران جنگ سرد بود از بین رفتهاست. عدهای را فرض بر این است که جنبش عدم تعهد وارث موازین ضد آمریکایی یا همان ضد امپریالیستی است. این در حالیست که بسیاری از تحلیلگران سیاسی فلسفه وجودی چنین سازمانی را وابسته به جهان دو قطبی میدانند و دلیلی برای ادامه حضور جنبش در صحنه بینالمللی با معیارها و مختصات دوران جنگ سرد نمیبینند.
۱۱۸ کشور جهان از جمله ايران که تقریباً بیش از «دو سوم اعضای سازمان ملل متحد» را تشکیل میدهند، عضو جنبش عدم تعهد هستند. هماکنون کشور ايران ریاست دورهای این جنبش را بر عهده دارد. گفتنی است که سران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هر ۳ سال یکبار در اجلاسی با همین نام گرد هم میآیند.
بالاترین رکن جنبش، «اجلاس سران» است که هر سه سال در یکی از کشورهای عضو تشکیل میشود. علاوه بر آن، میتوان از «اجلاس سالانه وزیران»، «اجلاس سالانه کارشناسان»، «اجلاس سالانه دفتر هماهنگي» و «نشستهای تخصصی و دوره ای» این جنبش نام برد. نشستهای دوره ای جنبش در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد و نشستهای آژانسها و سازمانهای تخصصی این سازمان نیز حائز اهمیت است.
ایران که به دلیل عضویت در پیمان نظامی مرکزی «سنتو» از عضویت در این جنبش محروم مانده بود در سال ۱۹۷۹ پس از پبروزی انقلاب به جنبش عدم تعهد پیوست. در سالهای اولیه حیات جنبش ایرانیان نام آن را به "جنبش ناوابستگان" ترجمه کردند. اما به دلیل عدم اقبال عمومی نام "غیرمتعهدان" مصطلح شد. ایران بعد از پیوستن به جنبش در اجلاس سران ۱۹۷۹ در «هاوانا» و از آن به بعد در همه نشستهای مختلف این جنبش حضور داشتهاست. لغو برگزاری هفتمین اجلاس سران در بغداد به دلیل تجاوز نظامی عراق به ایران و انتقال این اجلاس به دهلی نو از مهمترین رویدادهای جنبش به حساب میآید.
نشستهای انجام گرفته توسط اعضای جنبش:
-
گردهمایی نخست - بلگراد، ۶-۱ سپتامبر، ۱۹۶۱
-
گردهمایی دوم - قاهره، ۱۰-۵ اکتبر، ۱۹۶۴
-
گردهمایی سوم -لوزاكا، ۱۰-۸ سپتامبر، ۱۹۷۰
-
گردهمایی چهارم - الجزيره، ۹-۵ سپتامبر، ۱۹۷۳
-
گردهمایی پنجم - كلمبو، ۱۹-۱۶ اوت، ۱۹۷۶
-
گردهمایی ششم - هاوانا، ۹-۳ سپتامبر، ۱۹۷۹
-
گردهمایی هفتم - دهلي نو، ۱۲-۷ مارس، ۱۹۸۳
-
گردهمایی هشتم - حراره، ۶-۱ سپتامبر، ۱۹۸۶
-
گردهمایی نهم - بلگراد، ۷-۴ سپتامبر، ۱۹۸۹
-
گردهمایی دهم - جاكارتا ، ۷-۱ سپتامبر، ۱۹۹۲
-
گردهمایی یازدهم - كارتاگينا، ۲۰-۱۸ اکتبر، ۱۹۹۵
-
گردهمایی دوازدهم - دوربان، ۳-۲ سپتامبر، ۱۹۹۸
-
گردهمایی سیزدهم - كوآلالامپور، ۲۵-۲۰ فوریه، ۲۰۰۳
-
گردهمایی چهاردهم - هاوانا، ۱۶-۱۵ سپتامبر، ۲۰۰۶
-
گردهمایی پانزدهم - شرمالاشيخ ۱۱-۱۶ جولای، ۲۰۰۹
-
گردهمايي شانزدهم - تهران، ۲۰۱۲
